İnsan, aynı zamanda kendisini başkalarında ve dış dünyada görme, yeniden kurma ve temsil etme çabasının öznesidir. Mağara duvarlarına çizilen figürler de bu yüzden yalnızca hayvan tasvirleri değildir; insanın kendini ilk kez dış dünyada “görme” arzusunun izleridir. Lacan’ın “ayna evresi” dediği şey tam da budur: bireyin kendisini ilk kez bir bütün olarak algıladığı o kırılma anı. Ve o an, insanın kendine dair ilk kurgusal temsillerini ürettiği andır. Oyuncak bebekler, ilkel toplumlarda bile bu aynalama sürecinin bir parçası olarak ortaya çıkar; çünkü insan, kendine dair fikri hep dışarıdan kurar.
İmgeler, semboller, suretler… Bunlar insanın kendi üzerine dışarıdan bakma çabasının ürünleridir. Yapay insan fikri de bu çabanın bir uzantısıdır; dışarıdan kurulmuş bir temsil olarak, çoğu zaman zekâ ile muhakeme arasındaki farkı gözden kaçırır. Çünkü zekâ, bilişsel süreçlerin işleyişiyle dış dünyayı çözümleme, ilişki kurma ve yeniden yapılandırma kapasitesidir; dışsaldır, sistemlidir, modellenebilir. Ancak muhakeme, bundan çok daha derin bir düzlemde işler. Muhakeme yalnızca düşünmek değil, düşünceye özne olarak katılmak; düşünceyle birlikte var olmak, benlikle içsel bir karşılaşma yaşamaktır.
Bu yüzden zekâ afakta, yani dış dünyada işlerken; muhakeme enfüste, içsel derinlikte, benlik alanında ortaya çıkar. Yapay zekâ zekâyı taklit edebilir; ancak muhakeme, bir iç deneyim ve varlık hâli olduğundan, taklidi neredeyse imkânsızdır. Çünkü özneldir. İnsan kendini yalnızca düşündüğü için değil, muhakeme ettiği için; idrakine ve iradesine yön veren bir kendiliğe sahip olduğu için insandır. Yapay insan fikrinin sınırı da tam olarak buradadır. İnsanı “eşref” ve sorumlu kılan bu kendilik halidir. Aklı aşan yeri, yani aşkınlığı da bu içselliktedir. Ufuklarda, dışarılarda, taşrada değil; özde, enfüste var olan bu yönüyle insan sırlanmıştır. Yunus Emre’nin şiirinde dediği gibi:
Beni bende demen, ben de değilim
Bir ben vardır bende, benden içeru
Notlar :
Şirin tamamı için bkz:
https://yunusemre.net/siirler/99-bir-ben-vardir-bende.html
Foto: C.Demir
